'An Inquisitive Study of Forts in Chandgad Taluka'

 ^panxM rkyqD;krhy xM fdYys% ,d ,sfrgkfld vH;kl*

   dksYgkiwj ftYg;krhy panxM rkyqdk fulxZlaiUu rkyqdk vkgs- dksd.kh] dukZVdh vkf.k xksou Hkk”ksps osxosxGs lwj] fofo/k tkrh& /kekZpk vuks[kk feykQ gh rkyqD;kph oSf’k”V;s vkgsr-  tksMhyk laiUu fulxZ Mksxjjkaxkrhy xnZ oujkbZ R;krwu folkoysyh xkos fgjohdap f’kokj ikÅl vkf.k /kqD;kph tknw ;sFks ,dkp osGh ikgk;yk feGrs- dkslG.kkjs /kc/kcs QslkGr okgk.kkjs >js- eukyk eksgfo.kkjs tyk’k;  fofo/k izdkjps o`{k nqfeZG i{kh] izk.;kaP;k vf/koklkus ;sFkhy taxy le`˜ vkgsr- dks.kR;kgh esdvi f’kok; fgjokdap ‘kkyq ifj/kku d:u ltqu /ktwu r;kj vkgs- Eg.kwup R;kapk vLly xkojku vkf.k jkuVh Vp HkkoY;kf’kok; jkg.kkj ukgh- ;k rkyqD;krhy vusd i;ZVu LFkGs i;ZVdkauk lkn ?kkyr vlrkr- ;k rkyqD;kr pkj ,sfrgkfld xM] fofo/k iqjkru eanhjs vkf.k ejkBh eukoj vf/kjkT; xkto.kkÚ;k lkfgfR;dkaph xkos] gs loZ oSHko ykHkysyk panxM rkyqdk vkgs-

panxM rkyqD;kph ik’oZHkweh%&

  panxM rkyqdk dksYgkiwj iklwu nf{k.ksyk 125 fd- eh varjkoj vkgs- xksok] dukZVd jkT;kaP;k lhekuk fHkM.kkjk vkf.k fla/kqnqxZ ftYgÓkkP;k gíh’kh lyaXu vlysyk panxM rkyqdk- lg;kanzhP;k dq’khr olysyk vkgs- lu 1956 P;k jkT; iquZjpusuqlkj fn- 1 uksOgsacj] 1956 jksth panxM egky csGxko ¼dukZVd ½ ftYgÓkkrwu dksYgkiwj  ftYg;ke/;s lekos’k dj.;kr vkyk-¹

  rkyqD;kps HkkSxksfyd {ks+=QG 95]221 gsDVj vkgs- R;ke/;s 24 gtkj 200 gsDVj ou{ks= vkgs- leqnz likVhiklqu maph 800 ehVj vkgs-  rj ljkljh ikÅl 1949- 04 fefyehVj] rkieku% deky 36-5 fdeku 13 va’k lsfYlvl- rkyqdk v{kka’k mRrj 15⁰ _& 45 _& 16 vkf.k 16⁰_&03_&21] js[kka’k mRrj 74⁰ _& 01 _& 12 vkf.k 74⁰ _& 27 _& 38 vkgs²- rkyqD;krhy cgqrka’k tehu tkaH;k [kMdkiklqu r;kj >kysyh vlqu frpk jax rkacql vkgs- ?kVizHkk] rkaezi.khZ] gktxksGh] frykjh ;k eq[; un;kaP;k [kksÚ;krhy Hkkx lqihd vkgs- ;k foHkkxkr eq[; ihd Eg.kts Hkkr] ukp.kk] Ål] jrkGh] cVkVs] HkqbZeqx b- ;k tkaH;k tfeuhr dktw] Q.kl v’kkizdkjph vusd >kMs] vkS”k/kh ouLirh ;k ekrhr o gokekukr pkaxY;k izdkjs :trkr- ;k rkyqD;kyk ,dq.k 157 eglqyh xkos 6 iz’kklu eaMGs 37 lTts vlwu yksdla[;k 1]87]220 brdh vkgs³

,sfrgkfld LFkGs

  f'koN=irhaP;k inLi’kkZus ikou Hkwehr bfrgklkpk okjlk lkax.kkjs lqfLFkrhr o nqyZf{kr vl.kkjs ikjxM] efgikGxM] dykuafnxM o xa/koZxM gs pkj egRpkps fdYys i;ZVdkaP;k o bfrgkl izseh vH;kldkaP;k n`”Vhus bfrgkl tkxo.kkjh ‘kDrh o izsj.kk LFkkus vkgsr-

1 fdYys ikjxM

   ^panz lq;Z xxuh rGirkgsr  rksoj xM tkxrk Bsok* jktkaph vkKk] ‘kwj ekoG;kaP;k okjlkauh vktgh fdYyk tkxrk Bsoyk- fdYys ikjxM egkjk”Vª] dukZVd vkf.k xksO;kP;k lhesojhy o l/;kP;k fla/kqnqxZ ftYgÓkkP;k gíhyk ykxwu vkgs- panxM iklqu 26 fd- eh varjkoj leqnz likVhiklqu 847 ehVj maphoj mHkk vkgs- rCcy 48 ,dj {ks=QGkP;k ifj?kkr nf{k.kksÙkj iljysyk vkgs-⁵ xMkoj p<rkuk lqjokrhyk tqU;k njoktkps vo’ks”k ykxrkr- flesaVP;k ik;Ú;k p<qu oj xsY;k uarj iq<s 200 ik;Ú;k gÓkk f’kodkyhu tkaH;k dkrho nxMkr vkgsr- fdYyÓkkoj xsY;k uarj izFke eksMysY;k voLFksr nksu rksQk ykxrkr- MkO;k cktqyk ek:rhps lqjs[k eafnj vlqu g.kqearkph lOok ehVj maphph lqanj vkf.k oSf’k”Viw.kZ eqfrZ vkgs- eqfrZP;k dkukr fHkdckG;k vkgsr- xkokP;k e/;oLrhr ‘kkGk vkgs- ‘kstkjh lu 1979 e/;s dkG;k nxMh pkSFkÚ;koj f’koN=irhapk iw.kkZd`rh czkW>pk iqrGk vkgs- gk oSf’k”Viw.kZ iqrGk johanz esL=h ¼ dksYgkiqj ½ ;kauh cuoysyk vkgs- R;k iq<s xsY;koj f’kodkyhu Hkokuh ekrsps eanhj eqG xkHkkÚ;kyk gkr u ykork xzkeLFkkuh eafnjkpk dsysyk th.kksZ/nkj ikg.;klkj[kk vkgs- rsFkhy eqrhZ izrkixMk ojhy Hkokuh ekrsP;k eqfrZ’kh lk/kE;Z n’kZfo.kkjh vkgs-⁶ xMkl rVQsjh ekjrkuk osxosxG;k ukokps pkj ryko ikgko;kl feGrkr] f’kok; xMkoj vkB foghjh vlY;kps iqjkos lkiMrkr- xMkP;k if’peksÙkj ck/kysyh fof’k”V i/nrhph rVcanh vktgh ‘kkcqr vkgs- fdY;kP;k nf{k.k fn’ksyk >kMhe/;s ekSfuegkjktkaph lek/kh vkgs- rlsp rhu ns[kus cq:t vkgsr- xMkP;k mÙkj Vksdkyk vyhdMs ft.kksZ/nkj dsysys egknsokps eafnj vkgs-

ikjxMpk bfrgkl%&

  N=irh f’kokth egkjktkauh jktdh; vkf.k iz’kkldh; nqjn`”Vh leksj BsÅu nqxkZph fufeZrh dsyh- ;k iSdh ikjxM gk fdYyk vkgs- f’kokth egkjktkuh  xksO;kps iksrqZxht o lkoarokMhps [kselkoar ;kaP;koj tjc clo.;klkBh lu 1676&77 e/;s  ikjxM fdY;kps cka/kdke iw.kZ dj.;kr vkys⁷ vls fpVf.klkaP;k c[kjhr mYys[k vk<Grkr- gk Hkkx nf{k.ksdMhy ikj Vksdkpk Eg.kwu ;k fdYY;kl ikjxM vls uko ns.;kr vkys⁸- ikjxMpk ifgyk fdYysnkj Eg.kqu jk;kth ekyqljs] ‘ksykj ;k ?kjk.;kdMs lun nsÅu 500 lSU; rSukr Bo.;kr vkys- b-l 1689 e/;s ‘kgtknk eqvTte o [kokl[kku ;k eks?kyh lSU;kuh lkoarokMhP;k [kselkoarkph dqed ?ksowu rs ikjxMkoj pky d:.k vkys i.k ejkB;kuh NqIis gYys d:u R;kauk iqjrs tsjhl vk.kys- >kysY;k gkr ?kkbZP;k y<kbZr xMkps rksQ[kkuk izeq[k foBksth ekoGs /kkjkrhFkZ iMys- R;kaph lek/kh fdY;koj vkgs- R;kpcjkscj R;kaph iRuh rqGlkckbZ ekoGs lrh xsY;kphgh lek/kh vkgs-⁹ eksxy ejkBk la?k”kkZe/;s gk xM vftaD; jkfgyk- iq<s ikjxM gk okj.ksP;k rgkuqlkj djohjdj N=irhaP;k rkC;kr xsyk- b-l- 1748 e/;s lnkf’kojko HkkÅ is’kokbZ lksMwu djohjdjkaP;k pkdjhl vkysa- R;k osGh N=irh laHkkthjkts ;kauh is’kosin o nf{k.k izkrkarhy ftYgÓkkP;k lunk R;kuk fnY;k- ;ke/;s ikjxM ]euksgjxM] HkhexM gs fdYYks gksrs- uarj ukuklkgsc is’kO;kuh lnkf’kojko HkkÅuk cksykowu ?ksryÓkkeqGs djohj jkT; lksMwu rs iq.;kl xsys- R;keqGs gk fdYyk is’kO;kaP;k rkC;kr jkfgyk-¹⁰ R;kuarj laiw.kZ ejkBk jkT;koj fczfV’k vey lq: >kyk- rjhgh izfrdqy ifjfLFkrhr xMkojhy yksd xMkoj jkghys- xMkojhy lSfudkapk vknj d:u R;akuk ekfld ru[ks Lkq: dsys- gs ru[ks csGxko ekeysnkj dpsjhrwu b-l-  1944 i;Zar R;kuk feGr gksrs- 1955 lkyh ;k xMkoj 1500 yksdoLrh o 200 ?kjs vkf.k 100 isU’kuj eaMGh jkgr vlY;kpk mYys[k lkiMrks- Hkkjr Lokra«;kuarj ek= ;k fdY;kojhy ,dfu”B ekoG;kauk pfjrkFkkZlkBh jkstxkj ‘kks/kkok ykxrks-¹¹ vkt ;k fdaYyÓkkoj jkg.kkÚ;k ekyqljs ;kaP;k ?kjkrhy nsokÚ;koj egkjktkuh fnysyh doM;kph ekG ¼ daBk ½ ryokj o iqoZtkaP;k irok vkgsr- vktgh gs oa’kt iqoZtkauh ?ksrysyh ‘kir Eg.kqu ;kp fdY;koj eksB;k izfrdqy ifjfLFkrhr jkgrkr- ;k fdYyÓkkyk i;ZVu LFkGkpk ntkZ feGkyk vkgs-

2- efgikGxM

   egkjk"Vª&dukZVd lhesoj panxMiklwu 20 fd- eh varjkoj o leqnzlikVh iklqu 882 feVj maphoj gk fdYYkk vkgs- efgikGxMkpk Qkjlk bfrgkl miyC/k gksr ukgh- N- f’kokth  egkjktkuh MkxMqxh dsysY;k 111 fdYyÓkkP;k ;kfne/;s ;k fdaY;kP;k ukokph uksan lkiMrs¹²- eksxy ejkBk la?k”kkZe/;s eksxy ljnkj ;knxkj gqlsu ;kus b-l- 1688 e/;s gk fdYyk ftadqu ?ksÅu lqanjflax ;kaph fdYysnkj Eg.kwu use.kwd dsyh- b-l- 1700 njE;ku ejkB;kuh ;k fdYY;koj iqUgk fu;a=.k izLFkkfir dsys- okj.ksP;k rgkuqlkj gk fdaYyk djohj jkT;kr lekfo”B >kyk- b-l- 1800 P;k njE;ku ;k xMkpk rkck is’kO;kaps ljnkj fparke.kjko iVo/kZu ;kaP;kdMs xsyk-¹³

   fdY;kojhy iqjkru oStukFk eafnj leqg] izkphu xqgk] cq:t] dkrG foghj] ns[k.ks izos’k}kj vls fdYY;kl vko’;d vl.kkjs loZp vo’ks”k nqxZizsehaP;k izfr{ksr vktgh mHkk vkgs- ;sFkhy oStukFk eafnj gs ;k foHkkxkP;k yksdkaps J/nk LFkku vkgs- Jhxq:pfj=kP;k pkSnkO;k v/;k;kr ;k fBdk.kkpk mYys[k vlwu R;kl nf{k.ksrhy egk{kss= vls EgVys vkgs- ;k eafnjkcjkscj vusd eafnjkaph ‘kqa[kyk vkgs- efnjkiklqu FkksMs oj xsY;k uarj fdYY;kP;k cktqyk ,d izkphu xqgk vkgs- ;k xqgsph dkrGkr [kksnysyh 175 QqV ykach vkgs -;k xqgsP;k vkr ik.;klkBh foghj vkgs- ygku ygku [kksY;k vkgsr gh xqgk ckS/ndkyhu fogkj vlY;kps Li”V gksrs- egkjk”Vªkrhy fdYY;kaP;k rqyusus eq[; fdYY;koj yksdoLrh tkLr vkgs- ckysfdY;kpk mapoV;kpk Hkkx vkgs- ;kp ckYys fdYY;kP;k vkre/;s nxM [kksnwu  izpaM eksBÓkk o [kksy foghjhph fufeZrh dj.;kr vkyh vkgs- ;k foghjhyk [kkyh mrj.;klkBh ik;Ú;k vkgsr- toGp egknsokps] vackckbZps eafnj vkgs- x.ks’kkph vkf.k gkuqearkph ewrhZ vkgs- tkaH;k nxMkr [kksnqu dk<ysY;k [kksY;k vkgsr¹⁴- efgikGxMkpk bfrgkl Qkjlk miyC/k ukgh- vkt ek= gk loZ fdYyk LFkkfud jfgok’kkuh vfrdze.k d:u fdYY;kps eq[; vfLrRo fgjkÅu ?ksrys vkgs-

3- dykuafnxM

    lgdqVwac ikgkok vlk fdYys dykauafnxM] fulxZ HksV ns.kkÚ;k i;ZVdkauk [kjks[kjp eksgkr ikMrks- ftdMs ikgkos frdMs fgjokbZ ukghrj ykyekrh v’kk nksu jaxkr jaxysyk fulxZjE; panxM rkyqdk- mRre rVcanhus os<ysyk vkVksi’khj vlk fdYYkk- ;k xMkP;k uS_R; fn’ksdMwu fnl.kkÚ;k cSV;k uanhlkj[;k vkdkjkeqGs ;kl ^dkGkuanhxM* vls uko iMys vlkos vls okVrs- panxM csGxko ekxkZtoGwu 10 fd- eh varjkoj nf{k.ksP;k cktqyk vkgs- ;k fdYy;kph maph leqnzlikVh iklwu 915 ehVj maphoj vkgs- xMkoj p<wu xsY;kuarj xMkps iqoZfHkeq[k }kj NksVs vlys rjh Qkjp ns[k.ks lqfLFkrhr izos’k}kj vkgs- xMkoj vktgh R;k dkGkrhy cka/kdkes fpÚ;kP;k nxMkr mHkh vkgsr- ygku nksu eafnjs vkgsr R;k fBdk.kh HkSjokph] f’kofyaxkph] x.kirhph o HkokuhekrsPkh dkG;k ik”kk.kkr ewrhZ vkgs- fdYy;koj ,dk [kndkr mr:.k xsY;k uarj tksM foghj vkgs- R;k fBdk.kh ygku ygku vkdkjkP;k xqgk vkgsr-

  ;k fdYyÓkk ckcr f’kodkyhu dkxn i=kr Qkjls mYys[k lkiMr ukghr- lHkklnkP;k c[kjhr f’kojk;kauh uohu mHkk dsysys 111 fdYY;kaph ;knh fnyh vkgs- ;k e/;s ;k fdY;kpk mYYks[k vkgs- eq?ky ejkBk la?k”kkZe/;s ‘kgtknk csnkc[r ;kus b-l- 1701 e/;s gk fdYYkk ejkBÓkkaP;kdMwu ftadwu ?ksryk- iq<hy dkGkr iqUgk rkck ejkB;kaP;kdMs vkyk¹⁵- djohj jkT;kpk ,d Hkkx gksrk- 27 vkDVkscj 1788 jksth xMkojhy gokynkj lnkf’ko f{kjlkxj ;kaauh djohj N=irhuk fyfgysY;k i=ko:u fdYyÓkkojhy cka/kdkeklaca/khph ekghrh feGrs- rlsp fdYyÓkkP;k vkliklP;k izns’kkrhy yksdkuk nq”dkGkeqGs ik.kh nk.kkxksBk feGr ukgh- rsOgk ;k tursyk vkfFkZd lgdk;Z dj.;kph fouarh dsyh vkgs¹⁶- ijarq lu 1808 e/khy nqlÚ;k ckthjko is’kO;kaP;k rkC;krhy fdyÓkkaP;k ;knhe/;s dykfu/khxMkps uko vkgs¹⁷- vls vlys rjhgh gsjsdj lkoar Hkkslys] rkacqGokMhdj lkoar ;kapk ;k fdYY;k’kh izkeq[;kus laca/k vkyk vkgs-

4- xa/koZxM

   panxM xMfgaXyt ekxkZoj dsjoMs ;k xkoktoG vl.kkjk misf{kr xM xa/koZxM leqnz likVhiklqu 816 ehVj maphoj olysyk vkgs- fdYy;koj p<rkuk izFke iM>M >kysY;k voLFksr izos’k }kjkyk ykxqup guqearkph eqrhZ mHkh vkgs- xMkojhy yksdkaps eq[; nSor vlysys pkGksckps eafnj iz’kLr vkgs- toGp [kksy foghj vkgs- xMkP;k mÙkjsdMhy rVkps vo’ks”k f’kYYkd vkgsr- gk fdYyk Qkj twuk vkgs- ;k fdYyÓkkoj gsjsdj lkoarkaps eq[; jkt/kkuhps fBdk.k gksrs- dkykarjkus ;k ?kjk.;kP;k ‘kk[kk r;kj gksÅu lkoarokMhps [kselkoar o gsÚ;kps lkoar gs foHkkxys xsys- vktgh lkoar ?kjk.;kP;k okM;kps tqus pkSFkÚ;kps vo’ks”k vkgsr- ;k fdYy;koj egkjktkapk lsukirh usrkth ikydj ;kaps oa’kt jkgr vlY;kps lkafxrys tkrs- xa/koZxMP;k bfrgklkoj utj VkdY;kl lHkklnkP;k c[kjhrhy uksanhizek.ks ;k xMkph fufeZrh f’kojk;kauh dsyh- 15 tkusokjh 1666 jksth f’kokthegkjkt xa/koZxMkP;k ifjljkr iksgpys o rsFkwu rs iUgkG;kyk xsys vlk mYys[k lHkkln c[kjhr lkiMrks¹⁸- 28 tqyS 1687 P;k i=kr dkdrh d;kZrhpk nslkbZ o gqDdsjh ijx.;kpk nslkbZ vkyxkSMk ;kauh eksxykaP;k orhus ejkB;kaP;kdMwu x/koZxM ?ksrY;kpk mYys[k lkiMrks-djohj N=irhP;k dkGkr 13 uksOgsacj 1748 jksthP;k ,dk i=kr gjhiar QMds o jk.kksth ?kksjiMs ;kauh xa/koZxM ijr ?ksryk-¹⁹ b- l- 1786 e/;s usljhP;k tehunkjkus ¼ f’kans½ djohjdj N=irhaP;k fo:/n caM d:u xa/koZxM ftadqu ?ksryk gksrk- ;k caM[kksjkpk fceksM d:u djohjdjkauh gk fdYyk vkiY;k rkC;kr ?ksryk b- l- 1793 e/;s egknth f’kansP;k e/;LFkhus ;k xMkpk rkck lkoarokMhdj ;kaP;kdMs ns.;kr vkyk²⁰- lnkf’koHkkÅ dukZVdkP;k eksfgesoj tkrkuk ;k xMkoj eqDdke dsyk gksrk- ;kph ekfgrh ^ejkB;kP;k LokÚ;kps eqDdke* ;k xazFkkr feGrs- iq<s 1844 P;k xMdÚ;kaP;k caMkr baxztkuh eksBh ukl/kql dsyh²¹-

  egkjk”VªkP;k lg;knzh jkaxke/;s ?kunkV taxykph fulxZlaiRrh ykHkysyh vkgs- lekt o jk”Vª mHkkj.khr ,sfrgkfld okLrwuk vfr’k; egRo vkgs- jk”Vªkpk lkaLd`frd] /kkfeZd] ,sfrgkfld Bsok tiwu Bsoyk ikfgts- dkj.k R;ke/;s vkiY;k iwoZtkauh dsysY;k R;kxkph] dk;kZph o ijkdzekph uksn Bsoysyh vlrs- fofo/k LFkGs iq<hy fi<hyk lrr ekxZn’kZu djrkr- jk”Vªh; thoukyk lrr LQwrhZ nsr vlrkr- Eg.kwup R;kuk jk”Vªkph LQqfrZLFkkus EgVys tkrs- rsOgk ,sfrgkfld okLrw tru dj.ks vkiys drZO; vkgs- R;kpcjkscj N=irh f’kokth egkjktkaP;k ‘kkS;kZpk bfrgkl g;k nÚ;k&[kksÚ;ka’kh Mksaxjka’kh tksMysyk vkgs- fdYyÓkkaP;k lkgk¸;kus LojkT; LFkkiu >kys vkgs- vktgh gs fdYys bfrgklkph lk{k nsrkr-  ijkdzekpk bfrgkl vktgh cksydk dj.;kr rlsp fx;kZjksg.k o i;ZVu ;k n`”Vhusgh gs fdYys egRoiw.kZ vkgsr- Eg.kqup ;k ,sfrgkfld LFkGkaps laxksiu >kys ikfgts gh dkGkph xjt vkgs-

lanHkZ xzaFk lqph

1-   १ . pkS/kjh oh- dk] dksYgkiwj ftYgk xW>sfV;j] egkjk”Vª ‘kklu n’kZfud foHkkx] eqcbZ] 1989iz’kklu] i`- dz- 541

2-  २. ikVhy ,u- ,l] panxM rkyqdk ,d loZLi’khZ vH;kl] fnokGh fo’ks”kkad 2001 iku ua- 37

3-  ३. nS- iq<kjh] dksYgkiwj fn- 29 vkWxLV 2013 i`- panxM fo’ks”kkad iqjo.kh] 3

4-  ४. fpys Hkxoku] nqxZoSHko*f’koLi’kZ izdk’ku] dksYgkiwj] 2006] i`-74

5-  ५. ekaMs izeksn] xMfdYys egkjk”Vªkps* izQqYyrk izdk’ku] iq.ks] 2008] i`-326

6-  ६. nS- ldkG] xMfgaXyt dk;kZy; o/kkZiu fo’ks”k vad] fn- 30 uksOgsacj 2005 i`- 2

7-  ७. dqyd.khZ Hkhejko] eYgkj jkejko fpV.khl] fojfpr Jh- N=irhaps lIrizdj.kkRed pfj=] lqfopkj izdk’ku eaMG iq.ks] izFkeko`Rrh]1967] i`-67

8-  ८. ikV.kdj ikaMwjax] lkn pkdksjhckgsjhy fdYY;kaps] Lusgy izdk’ku] iq.ks] 2004] i`-276

9- ९.  ixMh lsrw ek/ko] ¼ laik ½ ejkBs vkSjaxtsc] ¼ lkdh eqLrik[kkyqu eklhj vkyexhjh pk ejkBh vuqokn ½] eqcbZ 1989 i`- 187

     १०. vDdydksV lrh’k] nqxZ] [kaM ifgyk] lg;knzh nqxZeaMG] lkaxyh 2005] i`- 56

१२११- ekyqljs] ‘ksykj ;k ?kjk.;kuk fnysyh eksMhHkk”ksrhy lun xMdÚ;kaps ixkj i=d] fn- 16 ekpZ 1864 ph uDdy-

12-      lHkkln —“.kkth vuar] tks’kh- ‘k- uk] ¼ laik ½ N=irh Jh f’kokthjkts ;kaph Ck[kj] iq.ks] 1960] i`- 102

13-      vDdydksV lrh’k] mijksDr] i`- 582

14-      egkjk“Vª LVsV xWÖksfV;j dksYgkiwj ftYgk] 1969] i`“B-568

15-      csanzs ok- lh] Jh- N=irh jktkjke egkjkt vkf.k usr`Roghu fganoh LojkT;kpk eksxyka’kh >xMk] yksd okM%e;] eqacbZ] 1989] i`- 336

16-      xqtj ek- fo ¼ laik½ djohj N=irh ?kjk.;kpk bfrgklkph lk/kus Hkkx 3]4 iq.ks 1962] ys[kkad dz- 132

17-      vDdydksV lrh’k] mijksDr] i`- 586

18-      gsjokMdj j- fo (laiknd ) d`“.kkth vuar lHkkln fojfpr f’ko N=irhps pfj=] iq.ks 1986]i`- 107

19-     djohj N=ifr ?kjk.;kP;k bfrgklkph lk/kusa] [kaM vkBok] laiknd] ek- xqtj] 1965] i`- 73

20-     pkS/kjh fd- dk- ¼ laik ½ egkjk”Vª jkT; xW>sfV;j dksYgkiwj ftYgk] egkjk”Vª ‘kklu n’kZuhdk foHkkx] eqcbZ] 1989] i`- 672

21-      fpys Hkxoku] nqxZoSHko*f’koLi’kZ izdk’ku] dksYgkiwj] 2006] i`-80